Η περίοδος των Χριστουγέννων αποτελεί ένα επαναλαμβανόμενο οικογενειακό τελετουργικό, κατά το οποίο τα μέλη της οικογένειας συναντιούνται ξανά, ενεργοποιώντας παγιωμένα μοτίβα σχέσεων, επικοινωνίας και ρόλων. Οι γιορτινές συγκεντρώσεις αυτής της περιόδου λειτουργούν σαν ένας «μεγεθυντικός φακός» των σχέσεων: ό,τι συνήθως παραμένει σιωπηλό ή υπόγειο, συχνά αναδύεται με μεγαλύτερη ένταση, καθώς το σύστημα λειτουργεί με μεγαλύτερη εγγύτητα και συναισθηματική φόρτιση.
Σύμφωνα με τη συστημική σκέψη του Gregory Bateson, η οικογένεια μπορεί να κατανοηθεί ως ένα δίκτυο σχέσεων στο οποίο το νόημα παράγεται σχεσιακά και όχι ατομικά. Έτσι, κατά τη διάρκεια των γιορτών, παρατηρούμε συχνά επαναλαμβανόμενες αλληλεπιδράσεις: για παράδειγμα, ένα μέλος που αστειεύεται διαρκώς όταν η συζήτηση γίνεται συναισθηματικά φορτισμένη ή ένα άλλο που αποσύρεται σιωπηλά όταν επανέρχονται παλιά οικογενειακά θέματα. Αυτές οι συμπεριφορές δεν αποτελούν ατομικά χαρακτηριστικά, αλλά μέρος ενός ευρύτερου μοτίβου που έχει διαμορφωθεί διαχρονικά.
Σε αυτές τις οικογενειακές συναντήσεις, τα «μοτίβα που συνδέουν» γίνονται ιδιαίτερα ορατά: ποιος μιλά και ποιος σιωπά, ποιος αστειεύεται για να εκτονώσει την ένταση, ποιος αναλαμβάνει τον ρόλο του διαμεσολαβητή. Ακόμη και τα φαινόμενα διπλού δεσμού (double bind), που περιέγραψε ο Bateson, μπορούν να εμφανιστούν με εορταστικό περιτύλιγμα: «Χαίρομαι που ήρθες, αλλά γιατί δεν έρχεσαι πιο συχνά;». Προσκλήσεις φροντίδας ή μοιράσματος, που ταυτόχρονα συνοδεύονται από κριτική ή σύγκριση, αφήνοντας τα άτομα με ένα αίσθημα σύγχυσης ή συναισθηματικής ανεπάρκειας.
Η Lynn Hoffman, μέσα από τη δεύτερης τάξης κυβερνητική, προσθέτει μια θεραπευτικά κρίσιμη διάσταση: την αναγνώριση ότι όλοι οι συμμετέχοντες συν-διαμορφώνουν το σύστημα στο οποίο ανήκουν. Σε επίπεδο καθημερινής εμπειρίας, αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μια μικρή διαφοροποίηση μπορεί να επιφέρει αλλαγή. Για παράδειγμα, ένα μέλος που συνήθως σιωπά μπορεί να επιλέξει να εκφράσει ένα προσωπικό βίωμα χωρίς να διεκδικεί αλλαγή από τους άλλους ή, αντίθετα, να θέσει ένα όριο αποχωρώντας προσωρινά από μια έντονη συζήτηση.
Από θεραπευτική σκοπιά, ο στόχος στις γιορτινές οικογενειακές συναντήσεις δεν είναι η επίτευξη αρμονίας, αλλά η καλλιέργεια επίγνωσης και φροντίδας. Όπως επισημαίνει η Hoffman, η αλλαγή συχνά προκύπτει όχι από την προσπάθεια διόρθωσης των άλλων, αλλά από μια μετατόπιση στη θέση παρατήρησης και συμμετοχής. Ένα απλό παράδειγμα μπορεί να είναι η αναγνώριση ότι μια επαναλαμβανόμενη ένταση δεν αφορά αποκλειστικά το παρόν, αλλά κουβαλά στοιχεία της οικογενειακής ιστορίας. Είναι κάτι που έχει θεμελιωθεί πολυπαραγοντικά, σε βάθος χρόνου, και ως τέτοιο, συχνά δίνει την εντύπωση ότι δεν μπορεί να αλλάξει, να μειωθεί, να αντικατασταθεί με κάτι πιο ικανοποιητικό και λειτουργικό.
Ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι, δεν χρειάζεται να είναι ακριβώς έτσι. Τα Χριστούγεννα μπορούν να αποτελέσουν ένα πλαίσιο ήπιου θεραπευτικού στοχασμού και μια δυνατότητα αλλαγής και αποφάσεων που μπορούν να μετακινήσουν και να προστατεύσουν. Η αναγνώριση των μοτίβων, η αποδοχή των περιορισμών του συστήματος και η δυνατότητα μικρών, συνειδητών επιλογών —όπως μια παύση, μια διαφορετική απάντηση ή η άσκηση αυτοφροντίδας— μπορούν να μεταβάλουν ουσιαστικά την εμπειρία της συνάντησης.
Ακόμη και μια μικρή αλλαγή σε ένα μέρος του συστήματος είναι αρκετή για να δημιουργήσει νέες δυνατότητες σχέσης. Ή απλά, να προσφέρει την ικανοποίηση του να πεις αυτό που σκέφτεσαι, να κάνεις αυτό που θέλεις κι αυτό να είναι πραγματικά εντάξει.
Ανδρομάχη Σδούκου, Ψυχολόγος – Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια MSc
Εικόνα: Canva
Βιβλιογραφία:
Bateson, G. (2017). Βήματα για μια οικολογία του νου. University Studio Press.
Bateson, G., Jackson, D. D., Haley, J., & Weakland, J. (1956). Toward a theory of schizophrenia. Behavioral Science.
Hoffman, L. (2006). Οικογενειακή Θεραπεία: Μια προσωπική ιστορία. University Studio Press.