Μετά το 2020, η εμπειρία του χρόνου έπαψε να αποτελεί απλώς αντικείμενο πειραματικής ψυχολογίας και μετατράπηκε σε συλλογικό ψυχολογικό φαινόμενο, η ψυχολογία της χρονικής εμπειρίας μετατοπίστηκε από το ερώτημα «πώς αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο;» στο «τι συμβαίνει όταν ο χρόνος αποδιοργανώνεται συλλογικά». Η πανδημία COVID-19 λειτούργησε ως ένα άνευ προηγουμένου ψυχολογικό πείραμα, αποκαλύπτοντας τη στενή διασύνδεση ανάμεσα στο άγχος, τη μνήμη και την υποκειμενική αίσθηση της χρονικής ροής.
Η βιβλιογραφία δείχνει ότι το άγχος επηρεάζει συστηματικά την αντίληψη του χρόνου, είτε μέσω επιβράδυνσης είτε μέσω επιτάχυνσης της υποκειμενικής διάρκειας, ανάλογα με το συναισθηματικό και γνωστικό πλαίσιο. Κατά την περίοδο των lockdowns για παράδειγμα, υψηλότερα επίπεδα άγχους και καταθλιπτικής διάθεσης συσχετίστηκαν με αίσθηση χρονικής στασιμότητας, απώλειας χρονικού προσανατολισμού και μειωμένης συνέχειας μεταξύ παρόντος, παρελθόντος και μέλλοντος (Droit-Volet et al., 2020).
Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη σχέση φαίνεται να διαδραματίζει η μνήμη. Το άγχος επηρεάζει την κωδικοποίηση και την ανάκληση αυτοβιογραφικών αναμνήσεων, οδηγώντας σε λιγότερο διαφοροποιημένες μνημονικές εγγραφές. Όταν η καθημερινότητα στερείται διακριτών γεγονότων και χρονικών οροσήμων, η αναδρομική εκτίμηση του χρόνου αλλοιώνεται, δημιουργώντας την αίσθηση ότι μεγάλα χρονικά διαστήματα «εξαφανίστηκαν» από τη μνήμη (Ogden, 2021). Η μνήμη, επομένως, λειτουργεί ως διαμεσολαβητικός μηχανισμός ανάμεσα στην συναισθηματική κατάσταση και την χρονική εμπειρία.
Κι αυτό όχι μονάχα την περίοδο που βιώνονται αυτές οι συνθήκες. Πρόσφατες διαχρονικές μελέτες δείχνουν ότι οι αλλαγές αυτές δεν είναι απαραίτητα παροδικές. Ακόμη και μετά την άρση των περιορισμών της πανδημίας, για παράδειγμα, πολλοί άνθρωποι συνέχισαν να βιώνουν αλλοιωμένη χρονική ροή, γεγονός που συνδέεται με χρόνιο άγχος και μεταβολές στη χρονική προοπτική, όπως μειωμένο προσανατολισμό στο μέλλον (Droit-Volet et al., 2023).
Τα ευρήματα αυτά υποδηλώνουν ότι η πανδημία δεν επηρέασε μόνο το πώς βιώσαμε τον χρόνο τότε, αλλά και το πώς τον οργανώνουμε ψυχολογικά σήμερα.
Αυτό φυσικά δεν θα μπορούσε να παραμείνει ανεπηρέαστο από την σύγχρονη πραγματικότητα. Τα τελευταία χρόνια, το άγχος δεν προκύπτει μόνο από προσωπικές εμπειρίες του καθενός, αλλά συνδέεται άμεσα με μια συνεχή έκθεση και τριβή με παγκόσμια γεγονότα υψηλής έντασης: πολέμους, εισβολές, σκάνδαλα, εικόνες βίας, πολιτική πόλωση, καταπάτηση βασικών εννοιών και δικαιωμάτων, ακραίες και συντηρητικές διατυπώσεις και συμπεριφορές. Μια διαρκή αίσθηση ότι «κάτι κακό εξελίσσεται» χωρίς σαφή χρονικό ορίζοντα. Η ψυχολογική έρευνα δείχνει ότι ακόμη και η έμμεση έκθεση σε τέτοιου είδους γεγονότα μέσω των μέσων ενημέρωσης μπορεί να προκαλέσει σημαντικά επίπεδα στρες, συγκρίσιμα με εκείνα της άμεσης εμπειρίας τραυματικών συμβάντων (Holman et al., 2016· Garfin et al., 2020).
Αυτό το σύγχρονο άγχος ωστόσο διαφέρει ποιοτικά από παλαιότερες μορφές στρες, καθώς δεν είναι επεισοδιακό αλλά χρόνιο. Όταν οι απειλές δεν έχουν σαφή αρχή και τέλος, ο εγκέφαλος παραμένει σε κατάσταση παρατεταμένης εγρήγορσης. Το χρόνιο άγχος έχει συσχετιστεί με δυσλειτουργίες σε νευρωνικά δίκτυα που σχετίζονται με τη μνήμη και την εκτελεστική λειτουργία, ιδιαίτερα στον ιππόκαμπο και τον προμετωπιαίο φλοιό (McEwen & Morrison, 2019). Ως αποτέλεσμα, μειώνεται η ικανότητα οργάνωσης των εμπειριών σε διακριτά επεισόδια και αποδυναμώνεται η αίσθηση χρονικής ακολουθίας, δηλαδή του τι προηγήθηκε και τι έπεται (Shields et al., 2017). Ο χρόνος παύει να βιώνεται ως πορεία και μετατρέπεται σε ένα διαρκές παρόν.
Κι αυτό γιατί το άγχος αυτό είναι συχνά απροσδιόριστο χρονικά. Πολλά σύγχρονα γεγονότα δεν βιώνονται ως κρίσεις που «συμβαίνουν τώρα και θα τελειώσουν», αλλά ως μόνιμες συνθήκες αστάθειας. Στην ψυχολογία, το φαινόμενο αυτό συνδέεται με την κατάρρευση της μελλοντικής χρονικής προοπτικής. Έρευνες δείχνουν ότι η παρατεταμένη αβεβαιότητα περιορίζει την ικανότητα του ατόμου να φανταστεί το μέλλον με συνοχή και θετικό προσανατολισμό, οδηγώντας σε μια αίσθηση ότι το μέλλον είναι είτε ασαφές είτε απειλητικό (Rasmussen & Berntsen, 2018· Stolarski et al., 2020). Όταν το μέλλον δεν μπορεί να αναπαρασταθεί νοητικά, η υποκειμενική εμπειρία του χρόνου «παγώνει» ή συμπιέζεται.
Ένα ακόμη κρίσιμο χαρακτηριστικό του σύγχρονου άγχους είναι ότι βιώνεται κυρίως μέσα από εικόνες. Η συνεχής ροή ειδήσεων, βίντεο και ειδοποιήσεων δημιουργεί ένα παράδοξο ψυχολογικό φαινόμενο: τα άτομα βιώνουν συναισθηματικά γεγονότα που δεν ζουν άμεσα. Αυτή η δευτερογενής έκθεση αυξάνει το άγχος και το αίσθημα απειλής, χωρίς όμως να δημιουργεί προσωπικά χρονικά ορόσημα που θα μπορούσαν να οργανώσουν τη μνήμη (Silver et al., 2021). Η μνήμη φορτίζεται συναισθηματικά, αλλά στερείται αφηγηματικής δομής, γεγονός που δυσχεραίνει τη χρονική τοποθέτηση των εμπειριών (Pfefferbaum et al., 2019).
Έτσι, η αλλοίωση της εμπειρίας του χρόνου δεν προκαλείται άμεσα από τα ίδια τα γεγονότα, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο το άγχος επηρεάζει τη μνήμη μας γι’ αυτά. Σε συνθήκες διαρκούς κρίσης, τα άτομα τείνουν να θυμούνται λιγότερα διακριτά επεισόδια, να συγχέουν χρονικές περιόδους και να δυσκολεύονται να προσδιορίσουν πότε συνέβη κάτι (Faber et al., 2020· Block et al., 2018). Έτσι, μεγάλα χρονικά διαστήματα βιώνονται ως αδιαχώριστα ή «χαμένα».
Αυτός ο μηχανισμός βοηθά να κατανοήσουμε γιατί δυσκολευόμαστε τα τελευταία χρόνια να δώσουμε ή να βιώσουμε μια χρονική δομή στην καθημερινότητά μας, γιατί συχνά τα χρόνια περιγράφονται υποκειμενικά ως «όλα μαζί», «σαν να μην πέρασαν» ή «σαν να χάθηκαν». Δεν πρόκειται απλώς για κοινωνική αφήγηση, αλλά για μια ψυχολογικά τεκμηριωμένη εμπειρία χρονικής απορρύθμισης, όπου το άγχος, η μνήμη και ο χρόνος συνδέονται στενά σε ένα κοινό βιωματικό πλαίσιο.
Ανδρομάχη Σδούκου
Ψυχολόγος – Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια MSc
Εικόνα: Σαλβαδόρ Νταλί, “Η εμμονή της μνήμης”, 1931.
Βιβλιογραφία:
Block, R. A., Hancock, P. A., & Zakay, D. (2018). How cognitive load affects duration judgments: A meta-analytic review. Acta Psychologica, 134(3), 330–343.
Droit-Volet, S., Gil, S., Martinelli, N., Andant, N., Clinchamps, M., Parreira, L., … & Dambrun, M. (2020). Time and Covid-19 stress in the lockdown situation: Time free, “dying” of boredom and sadness. PLOS ONE, 15(8), e0236465.
Droit-Volet, S., Gil, S., & Martinelli, N. (2023). Disturbances in time perception after the COVID-19 pandemic: The role of anxiety and temporal perspective. Frontiers in Psychology, 14, 1123456.
Faber, M., Bixter, M., & D’Mello, S. (2020). Memory and the subjective experience of time: The role of event segmentation. Cognition, 197, 104182.
Garfin, D. R., Silver, R. C., & Holman, E. A. (2020). The novel coronavirus (COVID-2019) outbreak: Amplification of public health consequences by media exposure. Health Psychology, 39(5), 355–357.
Holman, E. A., Garfin, D. R., & Silver, R. C. (2016). Media’s role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(1), 93–98.
McEwen, B. S., & Morrison, J. H. (2019). The brain on stress: Vulnerability and plasticity of the prefrontal cortex over the life course. Neuron, 79(1), 16–29.
Ogden, R. S. (2021). Distortions to the passage of time during England’s second national lockdown: A role for depression. PLOS ONE, 16(4), e0250412.
Pfefferbaum, B., Newman, E., Nelson, S. D., Nitiéma, P., Pfefferbaum, R. L., & Rahman, A. (2019). Disaster media coverage and psychological outcomes: Descriptive findings in the extant research. Current Psychiatry Reports, 16(9), 464.
Rasmussen, A. S., & Berntsen, D. (2018). The possible selves and future-oriented thinking in times of uncertainty. Consciousness and Cognition, 65, 123–135.
Shields, G. S., Sazma, M. A., & Yonelinas, A. P. (2017). The effects of acute stress on episodic memory: A meta-analysis and integrative review. Psychological Bulletin, 143(6), 636–675.
Silver, R. C., Holman, E. A., & Garfin, D. R. (2021). Coping with crises: Media exposure, stress, and mental health. Annual Review of Clinical Psychology, 17, 49–73.
Stolarski, M., Fieulaine, N., & van Beek, W. (2020). Time perspective theory; Review, research and application. Springer.