Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας 2025

Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας έχει εξελιχθεί σε μια ετήσια υπενθύμιση της αναγκαιότητας για δημόσιο διάλογο γύρω από την ψυχική ευημερία. Όμως, όσο αυξάνεται η αναγνώριση της ψυχικής υγείας ως ατομικό ζήτημα, τόσο περισσότερο απογυμνώνεται από τις κοινωνικοπολιτικές και οικονομικές της ρίζες. Στον σημερινό κόσμο, όπου κυριαρχεί αυτό που ο Mark Fisher αποκάλεσε “καπιταλιστικό ρεαλισμό”, δηλαδή η πεποίθηση ότι “δεν υπάρχει εναλλακτική” στον καπιταλισμό, η ψυχική υγεία αντιμετωπίζεται ως ατομικό πρόβλημα – μια δυσλειτουργία του εγκεφάλου, μια χημική ανισορροπία, ή απλά μια αποτυχία αυτοδιαχείρισης.

Ο Fisher, στο ομώνυμο βιβλίο του (2015), διατυπώνει ότι ο καπιταλιστικός ρεαλισμός όχι μόνο καθορίζει τις οικονομικές και πολιτικές μας πραγματικότητες, αλλά διεισδύει βαθιά στην ψυχική μας ζωή. Η κατάθλιψη, το άγχος, η αποξένωση και η εξουθένωση δεν είναι απλές παθολογίες, αλλά συμπτώματα ενός συστήματος που απορρίπτει τη συλλογική φροντίδα, απομονώνει το άτομο και του φορτώνει το βάρος της ευθύνης για τη δική του ευτυχία – ή δυστυχία.

Ο ίδιος ο Fisher, μιλώντας ανοιχτά για την προσωπική του εμπειρία με την κατάθλιψη, αναρωτιόταν: “Τι θα γινόταν αν η ψυχική αρρώστια δεν ήταν ατομικό πρόβλημα αλλά πολιτικό;” Μήπως η κατάρρευση της κοινότητας, της σταθερής εργασίας, της συλλογικής αλληλεγγύης και της ελπίδας για ένα διαφορετικό μέλλον παράγει ακριβώς αυτές τις «παθολογίες»;

Η παραδοσιακή βιοϊατρική προσέγγιση αντιμετωπίζει την ψυχική δυσφορία ως αποτέλεσμα βιολογικών ή ατομικών δυσλειτουργιών που χρήζουν θεραπείας ή φαρμακευτικής παρέμβασης. Ως προέκταση αυτών, και συνομιλώντας με τις απαιτήσεις του σήμερα, στον νεοφιλελεύθερο κόσμο η ψυχική υγεία τείνει να μεταφράζεται σε ατομική ευθύνη για προσαρμογή, παραγωγικότητα και αυτοβελτίωση. Μέσα σε αυτή τη λογική, η ψυχική ασθένεια ιδιωτικοποιείται: δεν είναι το σύστημα που σε εξαντλεί, είσαι εσύ που δεν αντέχεις. Αυτό συναντά τους ανθρώπους τόσο εντός όσο και εκτός των ψυχοθεραπευτικών πλαισίων, επηρεάζοντας βαθιά τον τρόπο που αντιλαμβάνονται τον κόσμο και τον εαυτό τους.

Ωστόσο, μέσα σε συνθήκες όπου η ψυχική υγεία ιδιωτικοποιείται, παθολογικοποιείται και «θεραπεύεται» με mindfulness και apps, ξεχνάμε κάτι θεμελιώδες:

Η ψυχική οδύνη δεν γεννιέται στο κενό.

  Δεν είναι μόνο ζήτημα διάγνωσης ή ατομικής ανθεκτικότητας, αλλά αποτέλεσμα σχέσεων, κοινωνικών πλαισίων και νοημάτων. 

  Δεν μπορεί να υπάρχει ανεξάρτητα από έναν κόσμο εργασιακής εξάντλησης, κοινωνικής απομόνωσης και επισφάλειας.

  Δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί χωρίς την αλληλεγγύη, την συντροφικότητα, τον σεβασμό στην προσωπική εμπειρία και τις προκλήσεις του κάθε ατόμου. 

  Δεν είναι ατομική αποτυχία, αλλά συλλογική αντίδραση μέσα σε ένα σύστημα που ζητά ανθεκτικότητα, αλλά δεν προσφέρει φροντίδα.

Με αφορμή την σημερινή ημέρα, ας ξανασκεφτούμε τι θεωρούμε “ψυχικά υγιές” και ας διεκδικήσουμε μια ψυχοθεραπεία που βλέπει το άτομο μέσα στον κόσμο – όχι έξω απ’ αυτόν.